Attaveqatigiittarfinnik pinngitsuuisinnaajunnaartoqarsinnaava?

- Suliffeqarfiit taakku meeqqat qarasaannik pinngitsuuisinnaajunnaarsitsisussanik piaaralutik maskinaliorsimapput.

Eqqartuussissuserisoq Mark Lanier ungasinngitsukkut Los Angelsimi atuagassiaq The Conversation naapertorlugu eqqartuussinermi oqaluttuarisaanermut pingaaruteqartumi taama eqqartuussivoq.

Matumani arnap 20-nik ukiullip arnaatalu techimik suliffeqarfissuit Google aamma Meta, Instagrammimik Facebookimillu piginnittut eqqartuussivilersuuppaat, oqarlutik ingerlatseqatigiiffiit app-iata meeraasoq pinngitsuuisinnaanngortissimagaat tarnikkullu peqqissusaa sequmillugu.

Inuinnaat eqqartuussivimmi aalajangiisartut arnaq ilalerlugu attaveqatigiittarfiit ’kukkusumik’ ilusilersorneqarsimasut pinngitsuuisinnaanngortitsisimasutut naqissuserpaat.

Ilisimatuussutsikkilli qanoq isumaqartoqarpa – inuit attaveqatigiittarfii pinngitsuuisinnaanngortitsisinnaappat?

Pinngitsuuisinnaannginneq imaluunniit ’tunniusimalluarneq’?

Naak ingerlatsiviit Metatut ittut oqaluttuarisaanermi imminnut illersorniarlutik oqaraluartut attaveqatigiittarfiit tassaaginnartut attaveqatigiinnissamut sakkussaasut, ’pinngitsuuisinnaannginnermillu’ oqalunneq ’tunniusimalluarnertut’ taaneqarsinnaasoq, ilisimatuussutsikkut allamut tikkuussisoqarpoq.

Susan Andersen Syddansk Universitetimi naalagaaffimmi innuttaasut peqqissuunissaannut ingerlatsivimmi Peqqissuunissamut akulerunnissamullu ilisimatusarnermi siuttuuvoq attaveqatigiittarfinnillu pinngitsuuisinnaannginneq pillugu ilisimatusaammi allaaserisaqaqataalluni.

Naak suli oqaluuserineqaraluartoq pinngitsuuisinnaannginneq tassaasoq pisortatigoortumik ajoqummut taaguutaasinnaasoq ilungersunarneranut qularuteqanngilaq:

- Attaveqatigiittarfinnik pinngitsuuisinnaannginneq allatigut pinngitsuuisinnaannginnermut assinguvoq, aqutsisinnaajunnaarluni ulluinnarnilu inuunermik annertuumik sunniuteqarluni, oqaluttuarpoq, erseqqissarlugulu pitsaaliuinermi annertuumik pisariaqartitsisoqartoq ajornartorsiutaasumillu atuisunut ikiuiniarnermi, apeqqutaatinnagu pisortatigoortumik ajuutaanersoq ajuutaannginnersorluunniit.

Kullumik atuineq

Ilisimatuut tarnip pissusaanut misileraatit atorajuttarpaat – soorlu Bergen Social Addiction Scale (BSMAS) – Bergenimi attaveqatigiittarfinnik pinngitsuisinnaannginnermut uuttuut – nalilerniarlugu inuk attaveqatigiittarfinnik pinngitsuuisinnnaajunnaarsimanersoq.

BSMAS malunniutinik arfilinnik misissuisarpoq:

Inuit ilaanni ileqqut ima sungiunneqarsimatigipput allaat nammineq ingerlanneqartutut illutik. Oqarasuaat tigoriarluni app ammarlugu naak taamaaliornianngikkaluarluni.

Tuluit Nunaanni University of Leicesterimi digitalimik atuinermut ilisimatooq Quynh Hoang naapertorlugu tamanna peqquteqaannanngilaq imminut aqussinnaajunnaarnermik, attaveqatigiittarfiilli qanoq ilusilersugaanerat peqqutaasoq.

- Aqunngikkaluarlugu kullumik atueriaaseq ileqqupalaaginnaanngilaq – digitalimiuna avatangiisinik qisuariariaaseq anigorsinnaanngisarput, Videnskab.dk-mut nassuiaavoq.

Attaveqatigiittarfiit nuannaarnermik akissarsiffigisarpavut

USA-mi eqqartuussinermi eqqartuussivilersuussisup eqqartuussissuserisua Mark Lanier tupanik suliffissuaqarnermut assersuussivoq tunngavilersuillunilu tech-imut suliffeqarfissuit ilisimaarigaat attaveqatigiittarfiit inuusuttunik innarliisartut.

Toqqaannartumilli assersuussinaveersaartoqassaaq akuutissat skærmillu pineqartillugit. Susan Andersenip oqarneratut attaveqatigiittarfiit tassaapput »timikkut pinngitsuuisinnaajunnaarnernit soorlu ikiaroornartunik nikotinimillu pinngitsuuisinnaajunnaarnermit allaanerusut«.

Naak pissusilersoriaatsitigut pinngitsuuisinnaajunnaarnerugaluartoq atuisut misigisaat tassaanerusarput atornerluisut pissusilersuutaat, Quynh Hoang oqarpoq:

- Inuit oqaluttuarisarpaat uninniaraluarlutik unitsitsisinnaannginnertut, naak namminneq qamannga kipiluttunartikkaluarlugu nassuiaruminaatsillugulu – imaanngilaq ilisimaaralugu qupperaaginnarneq, pinngitsaalineqartutuulli misinnarluni nassuiaruminaatsitaminnik.

Videnskab.dk-mi allaaserisami ilisimatooq Morten Overgaard tunngavilersuivoq, inuit attaveqatigiittarfii ima ilusilersugaapput pinngitsuuisinnaannginnermik pilersitsisinnaallutik, ikiaroornartumi pinngitsuuisinnaannginnermut eqqaanartut.

Matumani peqqutaasut ilagaat qaratsap qanoq ittuunera. Nuannersumik misigisaqaraangatta soorlu inoqatinik attaveqarluta, qarasaq nuannaarnartumik dopaminimik tunniussisarpoq. Taamatut oqariartornertut ittarportaaq nerigaangatta aanngajaarniutinillu atuigaangatta, iluarusutsinneqaqqinniarluta.

- Inoqatinik attaveqarneq aamma dopaminimik pilersitsiffiusarpoq. Oqanngilanga dopamin kisimi nassuiaatissaasoq, imali isikkoqarpoq iluarusutsinneqarneq attaveqatigiittarfinnik atuinitsinni iluarusutsinneqarnermut attuumasoq, oqarpoq.

Danskit 86.000-it pinngitsuuisinnaanngitsut

Susan Andersenip suleqataasalu misissorsimavaat, danskit qassit attaveqatigiittarfinnik pinngitsuuisinnaannginnersut.

Tamanna misissorniarlugu ilisimatuut Bergen Social Addiction Scale (BSMAS) siuliani taaneqartoq atorsimavaat. Misileraanermi peqataasut nammineq atuinerminnik nalileeqquneqarput naqinnerit 1-miit (qaqutigigorujussuaq) 5-mut (akulikitsuararsuarmik) atorlugit.

Ilisimatusarnerisa takutippaat innuttasut 2,3 procentii – tassalu danskit 86.000 missaat – ima qaffasitsigisumiittut pinngitsuuisinnaanngitsutut taaneqarsinnaallutik.

Ilungersunartumik kinguneqarsinnaavoq. Ilisimatusaatip takutippaa pinngitsuuisinnaannginnermi nikallorujussuarnissaq 2,7-eriaammik ilimanarnerusoq. Saniatigut aamma kiserliornerulertoqarsinnaavoq inuppassuillu misigalugu pissutsit piviusut silarsuaanik attaveqarfiit ikinnerulersut.

Quynh Hoang naapertorlugu atuisut imaalisinnaasut ’uterfigineqarnissamik naalliunnartumik pisariaqartitsisut’ tassalu taama ilisimatusarnermini peqataasut ilaannit oqaatigineqartutuut.

- Atuisut attaveqatigiittarfinnukakulasarput ulluinnarni uippakajaarnerminni annilaagasarnerminniilluunniit aneriarfissarsiupallanniarlutik. Imarisaalli sukkasuumik annertuumillu aniasut eqqissisaataanngillat – perusuernerusarput, mattuteqqanerullutik pissutsillu piviusut silarsuaanit ungasinnerusumiilerlutik, nassuiaavoq.

Atuisut ’aniinnarsinnaanngillat’

Ilisimatooq Quynh Hoang naapertorlugu teknologi nammineq peqqutigalugu attaveqatigiittarfinnut isertartugut. Kinami ilisimatusarneq Hong Kongip ilisimatusarfianeersoq innersuussutigalugu nassuiaavoq, app-it amerlanerpaat ima ilusilersorneqarsimapput, ilisimaaralugu nammineq aqutsinissatsinnik qaangiisarlutik attaveqatigiittarfinnillu anitsaaliorluta.

Periusissiat immikkut ittut pingasut tikkuarpai, techimik suliffeqarfissuit atortagaat:

Atuisut piumassuseqannginnerarlugit uparuarniartarpavut skærmip saavaniinneq sivisuallaaleraangat, Quynh Hoangili naapertorlugu eqqunngilaq techimik ingerlatseqatigiiffissuarnik akisussaaffiiaaniarneq:

- Kipisuitsumik qupperaanermi pissusissamisoortumik aporfiusinnaasut attaveqatigiittarfinni allani piusut peerneqartarput – quppernerup naaffia, allagartat, kapitali nutaaq. Assigiinngisitaartumik akissarsititseriaatsit maskiinatuulli immeraatitut tarnikkut pilersartut atorluarneqartarput, nassuiaavoq.

- Atuisut ’aniinnarsinnaasut’ oqarfigalugit assigaa inuit ilaat immeraaffimmut namminneq illorisap iluani sananeqarsimasunut isissanngitsut.